glosur+hvad+annad

// 19. sep // || 1. Hluti: Fornöld að fornu og nýju: · Helstu svið kaflans: · 1. Fyrstu mennirnir · 2. Landbúnaðarbyltingin og fyrstu hámenningarríkin · 3. Grikkland til forna og Rómaveldi · 4. Kristnin · 5. Arfur fornaldar
 * 

Tíminn í þægilegum tölum
· 1. Tíminn – u.þ.b. 15 milljarðar ára (big bang) · 2. Jörðin - 4,5 milljarðar ára · 3. Lífið – 1 milljarður ára · 4. Maðurinn (homo sapiens) – 350.000 ár?? · 5. Sagan – 5000 ár · 6. Jesús – 2000 ár · 7. Ísland – 1000 ár · 8. Nútíminn – 200 ár · 9. Ég – nemandi í MA – 17 ár

Tíminn og skipting hans frh.
· Hinn þrískipti tími er ríkjandi bæði í mannkynssögu og Íslandssögu. //fornöld, miðaldir og nýöld// · Í mannkynssögu spannar o fornöld tímann frá u.þ.b. 3000 f. Kr til 476/500 e. Kr., o miðaldir ná yfir tímabilið 476 til 1492/1500 og  o nýöld tímann eftir 1492 · Þrír meginþættir Íslandssögunnar eru: o Landnám og þjóðveldi (fornöld) 847 til 1262 o Erlend yfirráð: 1262 til 1800 o og sjálfstæðisbarátta, fullveldi og lýðveldi (nútíminn) eftir 1800

Forspjall 1
· Saga fjallar um fólk, er almenn og tengist mörgum öðrum greinum · Saga merkir frásögn, en með sagnfræði er átt við rannsókn og birtingu á niðurstöðum · Frumkönnun skal vera nákvæm og í niðurstöðum skal gæta ítrustu hlutlægni

Forspjall 2
· Heimildir geta verið o ritaðar heimildir, o myndir, o fornleifar(aldursgreiningar skipta miklu máli), o málheimildir, o mannfræðirannsóknir o.fl.

Forspjall 3
· Sagnfræðin lýsir tilurð menningararfsins · Um 3000 f. Kr var farið að skrá lög, uppskeruskýrslur, tímatalsatriði o.fl. · Heródótus (Grikki, d. 425 f. Kr.) er talinn faðir sagnaritunar · Þúkydídes (Grikki, d. um 400 f. Kr.) greindi orsakir og afleiðingar atburðar · Daninn L. von Ranke (d. 1886) vildi að aðalatriði væru greind rækilega og fyllstu heimildarýni beitt

1.1 Upphaf mannkyns
· Hvað er maður og hvað er api? Flókin fræði, margar kenningar sem breytast ört t.d. þegar ,,ný“ bein finnast. · Apar og menn eiga sér sameiginlegan forföður/móður. · Lucy fannst í Eþíópíu árið 1974. Dregur nafn sitt af samnefndu lagi Bítlanna. o Lucy gekk upprétt o Hún er um 3,5 milljón ára gömul o Var um 1,15m á hæð, með heila á við simpansa o Telst til ættkvíslarinnar australopithecus = suðurapi ·  //ep // || Uppréttur maður (homo erectus) kom líklega fram í A-Afríku, dreifðist fyrir 1. milljón ára til Asíu og Evrópu · Homo sapiens er afbrigði sem tók að þróast fyrir um 350 þús. árum · Neanderdalsmaður þróaðist e.t.v. jafnframt homo sapiens o Neanderdalsmaðurinn greftraði hina látnu með viðhöfn. Hafði álíka stóran heila og við. Dó út fyrir um 35. þús árum (?) · Allt núlifandi mannkyn tilheyrir homo sapiens sapiens = maðurinn sem veit að hann veit · Kynþáttamun má rekja til aðlögunar á breytilegum landsfræðilegum aðstæðum og loftslagi · Hvað er það helst sem greinir mann frá dýri? o Tungumálið o Maðurinn safnar þekkingu, þróar hana og breytir umhverfi sínu meðvitað · Heimili, verkfæri og hagnýting elds gerði manninum kleift að leggja undir sig allan heiminn · Stærri heili lengdi æskuna · Stéttaskipting var lítil hjá elstu forfeðrum okkar · Fólk lifði á veiðum og söfnun
 *  //23. s //

1.2 Landbúnaðarbyltingin
· Landbúnaðarbyltingin hófst fyrir um 10-12 þúsund árum · 1702=18. öld 1980=20. öld 2008=21. öld || Menn tóku að rækta plöntur og búfé í V-Asíu um 8000 f. Kr., en í Ameríku um 3000 f. Kr. · Fækkun veiðidýra við lok ísaldar kallaði á breytta atvinnuhætti. Fólksfjölgun líka. · Hjarðdýr voru gerð að húsdýrum o Karldýrin voru róuð niður með geldingu · Af hverju hjarðdýr? · Ný verkfæri komu fram: myllusteinar, sigð, arður, páll o. fl.  · Fólki fjölgaði meira en áður vegna þess að það tók upp fasta búsetu og matvælaframleiðsla margfaldaðist · Íbúar jarðarinnar voru um 5 milljónir 8000 f. Kr. en 90 milljónir um 4000 f. Kr. · **Umframframleiðsla varð til** · **Verkaskipting** og þar með stéttaskipting kom til sögunnar o Það þurftu ekki allir að framleiða mat · **Sérhæfing –** sbr. verslun, iðnaður, trúarleg leiðsögn, stjórnun, hernaður fylgdi í kjölfarið · Barist var um bithaga, vatnsból o.fl. · Hirðingjar og akuryrkjubændur lentu oft í stríði · Jeríkó við ána Jórdan var eitt elsta sveitaþorpið (um 9000 ára), enda góð kornræktarskilyrði þar · Landbúnaðarbyltingin hafði áhrif á umhverfið · Ýmsir sjúkdómar fylgdu vaxandi þéttbýli o Hvaða?
 * 1765= 18. öld

1.3 Fljótsdalamenning
· **Frjósami hálfmáninn** nær yfir Mesópótamíu og lönd við botn Miðjarðarhafs · **Ræktun í Mesópótamíu er háð áveitum úr Efral og Tigris** · Prestar skipulögðu gerð áveituskurða · Háþróuð siðmenningarsamfélög urðu til við fljót, sbr. **Súmer, Babýlónia, Egyptaland** · Fljótið var ögrun; hvatti fólk til dáða · Reisa þurfti varnargarða, byggja upp áveitur, uppistöðulón o. fl.  · Verkaskipting nauðsynleg við fljót; þörf fyrir o iðnaðarmenn o presta(sem kunnu að reikna) o stjórnendur o hermenn, verkafólk osfrv. · Fljótsdalasamfélög framleiddu mikinn mat enda uppskera · **Áveitubúskapur** var þannig mjög afkastamikil aðferð í landbúnaði · Fljótsdalasamfélag er flókið samfélag með áberandi stéttaskiptingu · Fljótin voru mikilvægar samgönguæðar · Mikil þekking hlóðst upp þegar aldir liðu

Egyptaland
· Egyptaland er gjöf Nílar sagði Heródótos. Níl er lífæð landsins · Landið skiptist snemma í Efra- og Neðra-Egyptalan · Á dögum fornríkis (2650-2250 f. Kr.) voru pýramídarnir við Gísa reistir o Pýramídarnir á Egyptalandi eru tákn um ofurvald · Atriði til athugunar um Egyptaland: o a. Egyptaland er dæmigert fljótsdalasamfélag o b. Konungsvald sterkt (sbr. faraó, sonur Ra, æðsta guðsins) o c. Pýramídarnir (eðli, tilgangur og fleira) o d. Læknisfræði (í tengslum við smyrlinga) o e. Ritmál (híeróglýfur) og papýrus

Egyptar
· Líf Egypta snerist mjög um ódauðleikann · Ekki vitað með vissu hvernig pýramídarnir miklu voru reistir · Yfirleitt ríkti friður í Egyptalandi · Egypskar konur höfðu meiri réttindi en samtímakonur þeirra annars staðar o Fengu að læra að lesa og skrifa, eiga eignir, stunda viðskipti, velja maka og skilja(yfirstéttarkonur-ekki heimildir um hinar)

1.4 Tækninýjungar
· Bronsöld hófst um 3000 f. Kr. í Súmer. Áður ríkti steinöld. · Brons – blanda af tini og kopar – hentaði vel í vopn og verkfæri · Járnöld hófst um 1200 f. Kr. þegar Hittítar í Litlu-Asíu hófu að vinna járn · Fólk lærði að telja og reikna eftir ákveðnum kerfum. Súmerar voru framarlega á því sviði. · Súmerar miklir tæknikratar: o settu fyrstir hjól undir vagn o framleiddu fyrstir gler og fundu upp plóginn · Babýloníumenn, arftakar Súmera, breiddu menningararfleifðina út · Frægasti konungar Babýloníumanna var Hammúrabi sem samræmdi lög o sbr. t.d. auga fyrir auga, tönn fyrir tönn · Babýloníumenn voru líka mjög frægir fyrir grein sem var blanda af vísindum og trúarbrögðum: **stjörnuspáfræði** · **Ritmálið** er mesta uppfinning allra tíma, Súmerar fundu það upp um 3000 f. Kr. Notuðu **fleygrúnir**

1.5 Trúarbrögð og goðsögur
· Fornaldarþjóðir voru yfirleitt fjölgyðistrúar · Gyðingar og múslimar voru (og eru) eingyðistrúar · Guðirnir iðulega mannlegir og breyskir en samt máttugir · Zaraþústratrú í Persíu hafði mikil áhrif á kristni o gerði ráð fyrir tveimur öflum, hinu góða og vonda o boðaði komu mannkynsfrelsari · Súmerska kviðan um Gilgarnes konung frá um 2000 f. Kr. fjallar m.a. um sköpun jarðar, flóð, skip sem bjargar öllu lífi o.fl.

1.6 Grikkland hið forna
· Hér rétt um Forn-Grikki og ríki þeirra · Lögð er áhersla á sögu: o hugmynda, lista og vísinda og hvernig þessir þættir urðu til þess að Grikkland er löngum kallað //,,vagga vestrænnar menningar“//

Hallamenningin á Krít
· Á tímabilinu 2000-1500 f. Kr. var blómatími á Krít en þar reis fyrsta Evrópumenningin · Krítverjar áttu góð skip og gerðu fögur leirker · Höllin í Knossos var grafin upp seint á 19. öld. Glæsilegasta höllin á Krít, um 22 þúsund fermetrar. · Hallamenningin er kennd við Mínos konung. Naut voru líklega dýrkuð. · Krítverjar voru friðsamir – engar víggirðingar hafa fundist. · Konur höfðu meira frelsi en annars staðar. Fengu t.d. að taka þátt í nautaati og koma fram opinberlega. Þær hugsuðu mikið um útlit sitt. · Um 1450 f. Kr. hvarf Krítarmenningin, ekki er ljóst hvers vegna. Náttúruhamfarir? Hernaður?

Mýkenumenn – Hómer
· Indóevrópumenn komu fyrst til Grikklands úr norðaustri um 2000 f. Kr. · Mýkenumenn lærðu af Krítverjum og tóku eyjuna · Borgin Mýkena eyddist um 1200 f. Kr. Þá tóku við myrkar aldir í sögu Grikkja og stóðu fram til um 750 f. Kr. · Skipulagt ríkisvald lagðist og fólk týndi niður skriftarkunnáttu · Grikkir fengu ritmál frá Fönikum, en bætu inn sérhljóðum. – //Ilionskviða// og //Ódysseifskviða// eru kenndar við hið blinda skáld Hómer. Fögur söguljóð sem fjalla um Trójustríðið. Ø Ilionskviða fjallar um stríð Spartverja og Trójumanna Ø Ódysseifskviða fjallar um kappann Oddyseif, ferðalög hans heim frá Tróju og ævintýrin öll · Heródótos og Þúkídídes voru frumkvöðlar í ssagnfræði

1.7 Grískir stjórnarhættir
· Hvert grískt borgríki, pólis, var sjálfstætt. Náði yfir borgina og sveit umhverfis hana. · Borgríki (pólis) ráðandi stjórnarform um 800 f. Kr. · Akrópólis merkir háborg, þar var hof borgarguðsins · Agóra, torgið, var miðpunktur borgarinnar (sbr. Aþena). · Aristókratar, ríki jarðeigendur, réðu miklu. Um 700 f. Kr. kom aðalsveldi í stað konungsvalds. · Grikkir stofnuðu nýlendur, m.a. við Svartahaf, á S-Ítalíu og Í Massalíu í Frakklandi · Lýðræði þróaðist smám saman í Aþenu sem var stærsta borgríkið, náði yfir mest allan Attíkuskaga · Stundum komust harðstjórar til valda (týrannar) · Í Aþenu samdi vitringurinn Sólon ný lög, skuldir voru gefnar eftir og jarðnæði skipt. Réttarkerfi var skipulagt · Umm 500 kom Kleisþenes á lýðræði í Aþenu · Beint lýðræði ríkti · Allir borgarar gátu sótt þjóðfundi, 40 á ári. Þar voru kosnir tíu herstjórar og valið með hlutkesi í þjóðarráð og fjölmennan þjóðardómstól · Af um 150 þúsund íbúum Aþenu höfðu aðeins 40 þús. kosningarrétt · Þrælar voru fjölmennir, þeir ásamt konum og útlendingum máttu ekki kjósa · Stjórnmál Grikkja snerust mikið um hvort það ætti að fara í stríð eða ekki · Blómatími var um daga Períklesar á 5. öld f. Kr. – eða gullöld Aþenu. · Stjórnmál Grikkja snerust mikið um hvort það ætti að fara í stríð eða ekki · Blómatími var um daga Periklesar á 5. öld f. Kr. = eða gullöld Aþenu.
 * spartverskar=að búa við erfið skilyrði, harka og kröpp kjör ||

Borgríkið Sparta
· Sparta helsti keppinautur Aþenu · Samfélag Spartverja einkenndist af karlmennsku og hörku · Minna um lýðræði og hámenningu í Spörtu en Aþenu · Staða kvenna í Spörtu betri en í Aþenu

1.8 Trúarbrögð Grikkja
· Trúarbrögð Grikkja mjög skrautleg. Fjölgyðistrú. Goðin eru mjög mannleg, breysk – gera mistök en samt voldug og hjálpsöm -> höfða til fólks á okkar dögum. Líf goðanna minnir á sápuóperu. o Helstu heimildir um grísku goðin: § söguljóð sbr. Kviður Hómers § frásagnir Rómverja

1.9 Grísk heimspeki
· Hvað er heimspeki? o Spekin um heiminn o Heimspeki: Fílósófia: Það að elska visku o Heimspeki reynir að veita heildarskilning á tilverunni og finna forsendur og lögmál um mannlega þekkingu · Heimspeki skiptist í nokkra flokka: o frumspeki o siðfræði (fjallar um rétt og rangt – fallegt og ljótt) o rökfræði · Þales frá Míletos (6. öld f. Kr.) telst vera faðir heimspekinnar o Skapaði vísindahefð með því að hafna að guðir og djöflar gætu skýrt náttúruna og upphaf lífsins · Fyrstu heimspekingarnir veltu fyrir sér upphafi heimsins og eðli náttúrunnar – eru því nefndir **náttúruspekingar**. Þales er einn af þeim. · Náttúruspekingar leituðu algildra lögmála sem hægt væri að finna með rökrænni hugsun

Hippókrates (5. öld f. Kr.)
· Hippókrates var brautryðjandi í læknisfræði o lagði áherslu á hollt fæði o hreinlæti o taldi að náttúran væri besti læknirinn · Hippókrates byggði niðurstöður sínar á athugunum og dró skýr mörk milli æknisfræði og trúarbragða · Hippókrates samdis iðareglur fyrir lækna (sbr. Hippókratesareiðurinn) sem er enn í gildi að miklu leiti. Áherslur: o trúnaður við sjúkling o ekki má misnota aðstöðu sína o fagleg vinnubrögð

Sófistar
· Sófistar voru kennarar í mælskulist · Sófistar trúðu ekki á algild lögmál, aðhylltust afstæðishyggju o ,,Sinn er siður í landi hverju“ sögðu þeir

Sókrates
· Sókrates (d. 399 f. Kr.) spurði erfiðra spurninga á götum Aþenu o Sókrates skrifaði ekki neitt en Platón varðveitti kenningar hans í ritum sínum · Helsta kennsluaðferð Sókratesar var **samræðuformið**. · Sókrates gagnrýndi sófista af hörku · Sókrates fjallaði mjög mikið um siðfræði o Taldi að til væru algild lögmál um mannlega breytni o Leit á sig sem andlega ljósmóður – kallaði fram góð viðhorf hjá fólki o var bjartsýnn á manneðlið, taldi vonda breytni stafa af fáfræði á hinu góða · Sókrates var dæmdur til dauða fyrir að afvegaleiða æskuna og vanvirða guðina o Látinn tæma eiturbikar o Hélt fræga varnarræðu fyrir dauða sinn sem Platón skráði niður

Platón
· Platón (d. 347 f. Kr.) var lærisveinn Sókratesar · Platón var mjög fjölhæfur: o Frægastur fyrir **frummyndakenninguna** sem er mjög flókin (sbr. lesbók bls. 47) o Skrifaði frægt rit um stjórnmál sem heitir **Ríkið.** – Engin einkaeign, engin fjölskylda, skáldskapur bannaður · Platón segir að heimspekingar eigi að stjórna ríkinu því þeir hafa **skynsemina** o Varðmenn verja það því þeir hafa **skap** o Vinnumenn puða, þeir hafa **löngun** o **Skap – Skynsemi – Löngun (Hinir þrír þættir sálarinnar)** · Platon stofnaði heimspekiskóla sem hét Akademía. o Akademía merkir nú á dögum háskóli eða mennta- og vísindastofnun

Aristóteles
· Aristóteles (d. 322 f. Kr.) var lærisveinn Platóns en samt ekki alltaf sammála honum. Mjög fjölhæfur. · Aristóteles fékkst mikið við líffræði og flokkaði dýrategundir. Stundaði þannig kerfisbundnar líffræðisrannsóknir · Aristóteles lagði grunn að formlegri rökfræði · Fræg setning frá Aristótelesi: o ,,Maðurinn er samfélagsvera“

Höggmyndalist
· Kourai voru höggmyndir ungum mönnum sem komu fram á 7. öld f. Kr. · Líflaust listaverk undir egypskum áhrifum · Með tímanum urðu höggmyndir Grikkja fullkomnari – sýna meira líf og hreyfingu, eru eðlilegri · Venus frá Miletos er í hópi frægustu höggmynda

Fagurbókmenntir
· Fagurbókmenntir Grikkja voru í bundnum máli. Skiptust í: o Epík – frásagnarskáldskapur o Lýrik – ljóðrænn skáldskapur o Dramatík – leikritun

Saffó
· Saffó (d. 580 f. Kr.) frá eynni Lesbos er í hópi frægustu skálda fornaldarinnar · Samdi falleg og tilfinningarík ástarljóð um vinkonur sínar · Saffó var aðalskona sem rak skóla fyrir ungar konur · Aðeins eitt ljóð eftir Saffó var varðveitt //Bæn til Afródítu//

Byggingarlist
· Byggingarlist Grikkja kemur fram í súlnagerðum. Þrjár gerðir 1. Dórískur still § Enginn fótstallur § Einfalt súluhöfuð 2. Jónískur stíll § Fínlegri en sá dóríski § Fótstallur § Súluhöfuð með snigil (tvo uppvafninga) 3. Korínþískur stíll: § Súluhöfuð eins og blómakarfa (Rómarverjar brúkuðu hann mikið)

Leirker
· Mikið hefur varðveist af grískum leirkerjum · Hvaða gildi hafa þessi leirker?

Leiklist
· Leiklistin varð til í tengslum við dýrkun á Díonýsosi · Tragedíur voru harmleikir · Komedíur voru gamanleikir · Helstu leikritaskáld Griikja voru harmleikjaskáldin Æskilos, Sófókles og Evripídes · Frægasti gamanleikjahöfundur Grikkja hét Aristófanes. //Lýsistrata// er frægasta verk hans · Leikrit Grikkja fjalla um sammannleg atriði í fari fólks, t.d. ást, hatur, mont o.fl. Þess vegna höfða leikritin til fólks á öllum tímum, eru klassísk.

Ólympíuleikarnir
· Leikarnir í Ólympíu hófust 776 f. Kr. · Naktir, frjálsir karlmenn kepptu einkum í fimmtarþraut og kappakstri · Ólympíuleikarnir voru sameiningartákn eins og Kviður Hómers, goðin og grísk tunga · Friður ríkti meðan leikarnir stóðu yfir · Leikarnir voru lagðir niður 394. e. Kr. en endurreistir í Aþenu 1896 · Mens sana in corpore sano = heilbrigð sál í hraustum líkama = kjörorð Ólympíuleikann

1.11 Alexander mikli og hellenisminn
==1.12 R || **//Landafræðipælingar //** · //Bakgrunnur Alexanders // o //Menntun // o //Eiginleikar-hæfileikar, aðferðir, Afrek sbr. heimsveldið, arfleifð // · //Hellenismi – skilgreina // o //Lýsa afrekum hellenmismans // · Rómverjar voru að mörgu leyti lærisveinar Grikkja. Rómaveldi glæsilegt heimsveldi og hélt lengi velli. Afhverju svona voldugt? o Herveldi o Skilvirkt stjórnkerfi, sbr. öflugir embættismenn, skattheimta o Rómverjar frábærir lögfræðingar o Miklir verkfræðingar (vegir, brýr, klóakrör, vatnsveitur, hringleikahús) o Rómverjar kunnu vel að deila og drottna o Hæfir Keisarar áhrifamiklir o Mikið herfang á þátt í því að þeir ná svona langt o Taka lönd og stela og stela og stela og ræna o Heldur þeim gangandi lengi – verðmæti, þrælar og fólk · Neikvæðar hliðir Rómaveldis: o Ofbeldi, yfirgangur o Þrælahald
 * ómaveldi – almenn atriði==

1.12 Rómaveldi verður til
· Hér er rakinn stórveldistími Rómverja frá öldunum kringum fæðingu Krists og hvernig rómverjar þróa áfram arfleifð Grikkjanna og vestræna menningu

Upphaf Rómaborgar
o Rómúlus og Remus eiga að hafa stofnað Rómaborg 753 f. Kr. · Af Etrúrum norðan Rómar lærðu Rómverjar m.a. vega- og holræsagerð og skylmingaleiki · Gott var að verja hæðirnar sjö, verslunarleið lá þar um og Tíber var skipgeng · Rómverjar voru blanda af Etrúrum, Latverjum og Sabínum

Stjórnskipan Rómverja
· Lýveldi /res pubWlica) var stofnað 508 f. Kr. og stóð í nærri fimm aldir  · //Patrisear// auðmenn, deildu við //plebeia//, sem voru líka frjálsir en lægra settir   · Öldungaráðið (senatið) var valdamesta stofnunin – skipað 300 fulltrúum, síðar 600 mönnum   · Ræðismenn voru æðstu embættismennirnir, þeir voru tveir. Túlkuðu lögin, stjórnuðu embættismönnum o.fl.   · Hægt var að skipa alræðismenn ef hætta steðjaði að   · **Aðrir embættismenn**:   o kvestorar(fjármál)   o pretórar(herforingjar og dómarar)   o edílar(lögreglu- og slökkviliðsstjórar, skemmtanir, framkvæmdir, vatnsveitur o.fl.)   o sensorar(manntal og skattar)   · Plebeiar knúðu fram réttarbætur, fengu að gegna embættum   · Alþýðufundir höfðu löggjafarvald að hluta   · Á alþýðufundum voru kosnir alþýðuforingjar sem höfðu neitunarvald, veto. =2. kafli – Menning miðalda=   · Sigur kirkjunnar í Evrópu   · Landbúnaður og lénsskipulag · Býsansríkið (Austrómverska ríkið) · Víkingaöld og íslenska miðaldarsamfélagið · Samfélög hámiðalda í Evrópu og á Íslandi · Íslam og stórveldi múslima · Miðaldir: 500-1000 ármiðaldir: 1000-3000 síðmiðaldir: 1300-1500

2.1 Ármiðaldir: Upphaf Kristnunar Evrópu
· Saga miðalda er að miklu leyti saga Kristni og Kirkju · Germanir herraþjóð á V-Evrópu o Ríki franka í Gallíu öflugasta ríki Germana · Karl mikli Frankakóngur varð Keisari árið 800 (Karlamagnús). o Stórveldi Karls lagði grunn að Frakklandi og Þýskalandi nútímans o Karl mikli lagði grunn að lénsskipulagi · Ágústínus kirkjufaðir o áhrifamikill kenningasmiður kirkjunnar · Kirkjan varð með tímanum moldrík · Latínan tungumál Kirkjunnar líka menntamanna · Biskupar stjórnuðu trúboði, safnaðarstarf, skipuðu presta, starfræktu skóla ofl. · Dómkirkjur reistar á biskupsstólum · Erkibiskupar stjórnuðu biskupum · Kirkjan heimtaði tíund => ríkari og voldugri · Kirkjan hafði mikil áhrif á fólk

Klaustur
· Benedikt frá Núrsíu stofnaði fyrsta klaustrið á V-Evrópu á Monte Cassino á Ítalíu árið 529. Helstu reglur Benedikts: o Fátækt o Einlífi o Skilyrðislaus hlýðni við ábóta/abbadís · Verkefni Klaustra fjölbreytt. o Skólar, bókmenntastörf, listir; Klaustrin varðveittu menningu fornaldar og miðalda. o Önnur verkefni: elliheimili, sjúkrahús, gistiheimili o nýjungar í landbúnaði o framleiddu bjór, líkjöra, vín · Heilagur Patrekur Kristnaði Írland um miðja 5. öld · Írskir munkar fóru víða á skinnbátum t.d. til Íslands

2.2 Landbúnaður og lénskerfi
· Landbúnaðurinn er helsti atvinnuvegurinn. · Flestir bjuggu í sveitum · Þorpið var einhverskonar grunneining miðaldasamfélagsins · Framfarir hægar á landbúnaði; o plógur o hestaskeifur o þrívangskerfi o mylla · Aðstæður o lítill markaður o sjálfþurft o lélegar samgöngur · **Lénskerfið** var stjórnskipulag miðalada. Meðal einkenna þess: o Yfirráð yfir landsvæði, léni, lykilatriði o Gagnkvæmar skyldur lénsherra og lénsmanns o Ánauðugir bændur neðstir, héldu öllu uppi með vinnu sinni. Áttu að fá vernd frá yfirmönnum sínum o Vaxandi völd aðalsmanna á kostnað konungsvalds lén=land að láni · Lénsskipulagið varð mjög flókið með tímanum, gekk þvert á ríki og þjóðarmörk riddari=hermaður á hestbaki. aðalsmaður. · Hugsjónir riddara: o Kurteisi o Að vernda kristna trú og smælingja o Hollusta við vini o Að koma vel fram við konur(ekki síst aðalkonur) o Hreysti og dirfska

2.3 Býsansríkið
· Miklagarðsríki er norrænt nafn yfir Býsansríki eða Austrómverska ríkið · Austurkirkjan ríkti á þessu svæði, líka nefnd grísk-kaþólska kirkjan eða rétttrúnaðarkirkjan · Býsansríki arftaki Rómaveldis. Mun ríkara svæði en vesturhluti heimsveldisins. · Miklagarðsríki náði hámarki á dögum Jústiníanusar keisara á 6. öld · Hagía Sofía o bls 92 – Ægisif hin mikla kirkja, núna Moska · Austurkirkjan=rétttrúnaðarkirkjan (arthodoy kirkjan) o ríkti á Býsansríki. Notuðu Kyrillískt letur.

2.4 Íslam og múslimar
· Arabar hirðingjar frá fornu fari · Arabískir kaupmenn mikilvægir milliliðir í verslun milli Miðjarðarhafslanda og fjarlægari Austurlanda · Úlfaldaleiðir lágu um allan Arabíuskaga · Krydd, ilmjurtir og annar munaðarvarningur fluttur til borga á vesturströndinni, ekki síst til Mekka · Gyðingar og kristnir bjuggu á víð og dreif um Arabíu og þar í kring · Múhameð spámaður o Kaupmaður í mekka o Kynntist gyðingdómi og Kristni í verslunarferðum o Múhameð hóf trúboð á einn guð Allah. Talaði loíka um himnaríki, helvíti og dómsdag. Gekk illa -> Flúði til Medínu __622__ § flóttinn mikli. Múhameð varð þar stjórnmálamaður, trúarleiðtogi, dómari. o Múhameð sigraði andstæðinga sína – náði Mekku o Ath. vel fimm súlur Íslams (boðorð) bls 95/97 · Boð og bönn á Íslam: o vín og veðmál o svínakjöt o fleiri en 4 eiginkonur o að búa til myndir af Múhammeð · Afkomendur Múhameðs byggðu upp stórveldi á trúarlegum grunni o tungumálið er arabíska · Kóraninn o trúarrit múslima o trúaarit og lögbók o leiðbeiningar um samfélag · Trúin (íslam) og arabíska mikilvægt sameiningarafl · Múslimar töluðu um heilagt stríð, hraustir karlmenn, andstæðingarnir veikir · Stórveldi múslima er Kalíferíkið · Íslam klofnaði í tvær megingreinar: o Sunnítar eru í miklum meirihluta o Sjítar í meirihluta í Írak og Íran · Spánn og Sikiley helstu miðstöðvar íslamskrar menningar í Evrópu · Múslimar stofnuðu sjálfstætt kalífadæmi á Spáni á 9. öld (Kordova) · Múslimar á Spáni voru kallaðir Márar · Márar voru stórkostlegir í menningarlegu tilliti · Múslimar voru í fremstu röð í mörgum greinum: o stærðfræði sbr. algebra o ljósfræði o efnafræði sbr. uppgötvanir í tengslum við alkemíu o læknisfræði o landafræði

2.5. Víkingaöld og fundur Íslands
· 800-1050 tímabil víkingaaldar · Hverjir voru víkingar? · Sænskir víkingar héldu í austur, danskir til Þýskalands og Frakklands, norskir til Skotlands, skosku eyjanna og Írlands · Varnir Evrópumanna voru í molum · Helstu orsakir víkingaferða? o Landþrengsli, fá ekki jarðir o Ævintýraþrá o Verslun, landnám · Á seinni hluta 9. aldar fannst Ísland og var numið af norrænum mönnum · Íslands er að öllum líkindum getið í fræðum írskra munka fyrir landnám og hér hafa búið írskir einsetumenn, papar, fyrir landnám norrænna manna · Naddoddur, Garðar Svavarsson og Hrafna-Flóki Vilgerðarson eru fyrstu norrænu mennirnir á Íslandi · Ingólfur Arnarson nemur land 874 og telst fyrsti landnámsmaðurinn. 930 er Ísland talið fullnumið. · Helstu rituðu heimildir um landnámið eru //Landnáma// og //Íslendingabók// Ara fróða Þorgilssonar. Frábærar heimildir um elstu sögu þjóðarinnar en ekki gallalausar. · Íslendingar eru komnir af norrænum mönnum sem hingað komu á áratugunum kringum 900. Helstu heimildir staðfesta þetta. · Tungumálið og norræn menning eru dæmi um örugga vitnisburði um uppruna okkar. Blóðblöndun við Kelta var þó veruleg.

2.6. Landnám
· Gjóskulagafræði (sbr. landnámslagið) og rannsóknir á borkjörnum á Grænlandsjökli staðfesta frásagnir ritheimilda um landnámið · Flestir landnámsmenn komu frá vesturströnd Noregs · Norrænn uppruni afgerandi · Tungumálið og verkmenningin norræn · Þúsundir manna sigldu til Íslands · Íbúar Íslands varla færri en 10 þúsund um 930 · Siglingar til Íslands erfiðar, meiriháttar afrek · Hvernig rötuðu menn? Reyndu að sjá næsta land, skoða sjóinn · Hvað tóku menn með sér? Verkfæri, fatnað, timbur, skepnur

2.7 Heiðinn siður
· Landnámsmenn voru yfirleitt heiðnir; margir voru þó blendnir í trúnni · Vættatrú og ásatrú ríkti · Helstu heimildir um heiðni: fornleifar, ritheimildir (goðakvæði, Snorra-Edda, Íslendingasögur) · Íslendingar lærðu ekki að skrifa fyrr en um 1100

2.8 Stjórnskipan Íslendinga
· Þinghald tíðkaðist meðal germanskra þjóða, þ.á.m. norrænna · Menn þurftu að samræma lög og venjur. Eins þurftu ættingjar að hittast enda var ættin mjög mikilvæg · Þingvellir valdir sem staður fyrir Alþingi árið 930 · Grágás – forn lögbók – helsta heimildin um Alþingi og stjórnkerfið · Lögrétta setti lög, úrskurðaði hvað væri lög og veitti undanþágur · Dómstólar voru líka á Alþingi · Alþingi kaus sér starfsmann sem nefndist lögsögumaður o Átti að lesa upp hluta af gildandi lögum og stjórna fundum o Goðarnir mynduðu kjarna stjórnkerfisins · 39 goðar á Íslandi o Goðorð = veldi goðanna o Valddreifing á Íslandi o Ath. refsingar á bls 119

2.9 Til Grænlands og Vínlands
· Frá fundi Grænlands segir í //Íslendingabók, Grænlendinga sögu// og //Eiríks sögu rauða// · Eiríkur rauði Þorvaldsson sigldi vestur til Grænlands um 985 og í kjölfarið fylgdu tugir skipa og hundruð manna af Vesturlandi · Eystribyggð og Vestribyggð voru á Vestur-Grænlandi, þar risu tæplega 300 bæir · Norrænir íbúar urðu e.t.v. um 3000 · Af þessu fólki var komin sú byggð norrænna manna á Grænlandi sem stóð í a.m.k. 400 ár · Hvða varð um norrænu mennina á Grænlandi? Óljóst, dóu út? Inúítar lifðu af Fundur Vínlands · Bjarni Herjólfsson og Leifur Eiríksson sáu eða fundu ýmis lönd í N.-Ameríku · Leifur á að hafa siglt til Vínlands og gefið því nafn vegna vínviðar þar, en slíkt stenst varla · Þorfinnur karlsefni og Guðríður Þorbjarnardóttir fóru fjölmenn frá Grænlandi og voru á Vínlandi í tvo vetur. Lentu í bardaga við skrælingja og héldu til baka · Rústir af norrænum torfhúsum fundust um 1960 á norðanverða Nýfundnalandi · Eins og á Grænlandi hverfur byggð norrænna manna í Ameríku og hefur engin bein áhrif á þá sögu sem á eftir fylgdi

2.10 Kristur kemur til Íslands
· Sumir landnámsmenn voru Kristnir · Sumir voru blendnir í trúnni · E.t.v. var ásatrú í hnignun · Krisni var í sókn · Ísland hlaut að Kristnast – fyrr eða síðar o Kostaði næstum því borgararstríð árið1000 o Þorgeir ljósvetningagoði beðinn um að bjarga málunum o Hann lagðist undir feld o Tillaga hans: § allir kristnir § mátti blóta á laun § mátti éta hrossakjöt § mátti bera út börn · Tók langan tíma að byggja upp Kristni og reisa kirkjur · Sumir létu __prímsignast__, undanfari skírnar · Ísleifur Gissurarson fyrsti biskup í Skálholti 1056 · Jón Ögmundsson varð biskup á Hólum 1106 · Skólar á Biskupsstólum · Tíund var skattur sem Kirkjan fékk 1% eignarskattur á Íslandi. Skiptast í fjóra hluta: o Kirkjan 25% o Prestar 25% o Biskup 25% o Fátækir 25% · Kirkjan eignaðist eigin lög – __Kristinnréttur__ · Kirkjuvaldsstefna

|| 500-1500 miðaldir 500-1000 ármiðaldir 1000-1300 hámiðaldir  1300-1500 síðmiðaldir ||  2.11 Hámiðaldir: Konungsríki og krossferðir
· Konungsvald fór vaxandi á hámiðöldum Aðferðir: o embættismenn o skilverktækari skattheimta o fastaher o lögbækur o skrifinnska · England er vagga þingvalds og þingræðis

2.12 Borgir, verslun og lærdómur (Lesb 129)
· Borgum fór fjölgandi á hámiðöldum o verslun og viðskipti jukust · Meira frelsi í borgum sbr. Borgarloftið gerir mann frjálsan · Borgirnar að ýmsu leiti ömurlegar = o þrengsli o eldhætta o sóðaskapur o glæpatíðni há og drykkjuskapur o mikil stéttaskipting · Gildi voru starfrækt í borgum Hagsmunasamtök með margvísleg hlutverk sbr. lesbók bls 131 Frímúrarastefnan nánast arftaki gildis · Í Evrópu eru þrjú mikilvæg verslunarsvæði o (1) __N-Ítalía__: Genóa, Flórens, Feneyjar o (2) __M-Evrópa__: Brugge, Gent o (3) __Hansasambandið:__ Bremen, Lúbeck, Hamborg · Skólum fjölgaði á hámiðöldum Í háskólum voru kenndar hinar 7. frjálsu listir: o __þrívegur:__ latnesk málfræði, mælskulist, rökfræði o __fjórvegur:__ stærðfræði, rúmfræði, stjórnmálafræði, tónlist 2.13 Land og lífsbjörg á Íslandi sjá verkefni

2.14 Mannamunur
· Í Evrópu voru á miðöldum lögstéttir. Réttindi og skyldur voru skilgreind í lögum. Lögstéttir á meginlandinu: 1. Klerkar Forréttindastéttir, t.d. skattfrjálsar 2. Aðalsmenn 3. Borgarar og aðrir Verkefni: //1. Hvað voru lögstéttir? Nefndu lögstéttirnar þrjár á meginlandi Evrópu?// - Klerkar, Aðalsmenn og svo aðrir borgarar. Réttindi og skyldur voru skilgreindar í lögum. //2. Fyrstu aldirnar voru að segja má tveir hópar á Íslandi með mjög ólíka réttarstöðu, hvaða hópar voru// //það?// - Frjálsir og ánauðugir //3. Var til aðalstétt á Íslandi?// - Nei //4. Hvað er úrkostur?// - Eign þræls //5. Í hverju komu forréttindi klerka fram?// - Þeir voru til dæmis skattfrjálsir //6. Hvaða réttindi höfðu karlar fram yfir konur á þjóðveldisöld? Konur gátu samt haft talsverð áhrif? Hvernig?// - Stjórnmál voru tekin frá handa körlunum. Konur máttu ekki fara með goðorð á þingum. Þær voru ekki nefndar í dóma heldur. Konur gátu erft eignir en voru þá alltaf á eftir körlunum í erfðaröðinni. Frá manni sínum fékk hún //mund// þegar þau giftust. Hlutverk konu var fyrir innan stokk, að skammta mat og stjórna vinnu kvenna innanhúss. //7. Var kirkjan með eða á móti því að konur væru neyddar til hjónabands?// - Kirkjan var í grundvallaratriðum á móti því að konur væru neyddar til hjónabands //8. Hvað fengu drengir að gera 12 ára gamlir? En 16 ára? Hvað var drengur látinn gera til að kannahvort hann væri nógu skynsamur til að taka við arfi?// - Það mátti nefna í dóm 12 ára gamlan dreng, hann mátti fara með goðorð ef hann hefði erft það og þingmenn samþykktu .Annars átti hann rétt á að taka við því 16 ára eins og öðrum arfi. Til að komast að því hvort hann væri nógu skynsamur var það haft til viðmiðunar að hann vissi hvernig söðull ætti að snúa á hesti. //9. Útskýrðu þessi hugtök eins og þau eru notuð í lesbók bls. 140:// - a. grið: heimilisfesti á heimili bónda - b. vistarband: regla um að fólk þyrfti að hafa grið -c. búð: það var að eiga eigið heimili án þess að hafa búfé og lifa þá einna helst á fiskveiðum -d. búðsetumaður: ef maður bjó í búð -e. göngumaður/göngukona: ólögleg leið framhjá vistarskyldunni -f. ómagar: ef fólk átti engan náinnn ættingja til að framfæra sig og var ósjálfbjarga

2.15 Hugmyndaheimur Íslendinga (Bls 140)
· Þjóð hefur eftirfarandi einkenni: o sama nafn o sameiginilega sögu, menningu o sama tungumál o sömu landamæri o sömu trú · Íslendingar litu snemma á sig sem sérstaka þjóð · Eiginleikar sem eru hátt skrifaðir= o góður orðstír o heiður, sæmd o heiðarleiki o hugrekki o að láta ekki sinn hlut o líkamsstyrkur · Eiginleikar sem þykja skömm= o samkynhneigð o hugleysi o að láta sinn hlut

2.16 Sagnaritun
· Íslensku fornritun eru meiri háttar framlag til heimsmenningarinnar Það má skipta fornritunum í nokkra flokka: 1) __Þjóðarsögur__: sbr. Landnáma, Íslendingabók 2) __Konungasögur__: sbr. Heimskringla 3) __Heilagra manna sögur__: sbr. Biskupasögur 4) __Samtíðarsögur__: sbr. Sturlunga 5) __Íslendingasögur__: sbr. Njála, Laxdæla  · Merkilegt að höfundar létu sjaldan nafn síns getið

2.17 Sturlungaöld
· Sturlungaöld (sem er 13. öld, 1220-1262/1254) var lokaskeið þjóðveldisaldar sem einkenndist af blóðugri baráttu höfðingjaætta um landsyfirráð. Þetta var einhverskonar borgarastyrjöld. · Innanlandsófriður var linnulítill og afskipti Noregskonungs fóru vaxandi · Að endingu gáfust menn upp á þessu ástandi og ákváðu að gerast þegnar Noregskonungs í von um betra ástand · Tímabilið er kennt við Stulungaætt sem var tilþrifamæesta ættin, hún átti helstu stríðsmennina og bestu skáldin · Þeir menn sem mest koma við sögu eru bræðurnir Sighvatur og Snorri Sturlusynir. Sturla sonur Sighvats og Þórður Kakali bróðir hans (sjánánar ættartré bls 147) · Þórður var líka sonur Hvamms-Sturlu en kom fremur lítið við sögu · Bætum einum höfðingja við sem er Sturla Þórðarson sagnaritari sem var bróðursonur Snorra Sturlusonar · Sturla skrifaði mikið um Sturlungaöld, sbr. //Íslendinga sögu// í //Sturlungu// sem er helsta heimildin um tímabilið · Aðrar ættir sem komu mikið við sögu tímabilsins o Haukdælir í Árnessýslu (Gissur Þorvaldsson) o Ásbirningar í Skagafirði (Kolbeinn ungi Arnórsson) · Hákon Hákonarson varð konungur í Noregi árið 1217. Ríki hans náði líka yfir Færeyjar, Hjaltland, Orkneyjar, Suðurey og jafnvel Mön · Hákon konungur vildi bæta Íslandi við yfirráðasvæði sitt

Snorri Sturluson
· Snorri Sturluson, 1179-1241 · Mikið skáld, fræðimaður, sagnfræðingur og brautryðjandi í norrænni goðafræði og skáldsaparfræði · Ríkur höfðingi með valdavíkn og fégræðgi · Skrifaði Heimskringlu og Snorra-Eddu · Hálshöggvinn af Gissuri og fylgdarmönnum hans

Sturlungar
· Sighvatur Sturluson var helsti herforingi Sturlungaaldar ásamt sonum sínum Sturla og Þórði Kakala · Þórður kom til Íslands árið 1242 og tók þátt í tveimur stærstu bördugum Íslands

Ásbirningar
· Kallaðir eftir Ásbirni Arnórssyni · Helsti foringi Ásbirninga var Kolbeinn ungi · Börðust við Sturlunga í Hagsnesbardaga árið 1246. Mannskæðasta orrusta Íslandssögunnar.

Örlygsstaðabardagi 1238
· Gissur Þorvaldsson og Kolbeinn ungi Arnórsson gegn Sighvati Sturlusyni og Sturlu Sighvatssyni · Bardaginn fór fram á Örlygsstöðum · Sighvatur og Sturla féllu báðir · Gissur og Kolbeinn urði valdamestu foringjar landsins°

Flóabardagi 1244 + Haugsnessbardagi 1246
· Flóabardagi er eina sjóorrustan sem háð hefur verið við Ísland þar sem Íslendingar hafa skipað bæði lið · Fór fram 25. júní 1244 í miðjum Húnaflóa · Haugsnessbardagi var í Skagafirði í apríl 1246, féllu um 100 manns **Verkefni //Hverjir tókust á? Hvenær?//** Apavatnsför: 1238 – Sturla og Sighvatur gegn Gissuri og Kolbeini unga Örlygsstaðabardagi: 1238 – Sturlungar gegn Gissuri og Kolbeini unga Flóabardagi: 1244 – Þórður Sighvatsson gegn Kolbeini Arnórssyni Haugsnesbardagi: 1246 – Gissur gegn Þórði Flugumýrarbrenna: 1255 – Gissur Þorvaldsson gegn Þorgils =2.18 Lok íslenska þjóðveldisins= · Hákon konungar reyndi að fá Gissur til að vinna landið undir sig. Gissur gerði lítið en konungar pressaði fast á Gissur. · Íslendingar skrifuðu undir Gamla sáttmála 1262-1264. (__Ath. ákvæði hans á bls 152__) o Þar með lauk þjóðveldinu, Íslendingar gerðust um leið þegnar Noregskonungs · Ath. skýringar sagnfræðinga á bls. 153 um Gamla sáttmála =2.19 Síðmiðaldir: Kreppa og plága= · Kreppa á síðmiðöldum: fólksfækkun, erfiðleikar í landbúnaði, hungursneyð, stríð og fleira · Hundrað ára stríðið: 1337-1453 milli Frakka og Englendinga snerist um frönsku krúnuna og frönsk lén. o Englendingar heimtuðu að fá að erfa frönsku krúnuna · **Jóhanna af Örk d. 1431 bjargaði Frökkum** o Dularfull persóna, þjóðardýrlingur Frakka o Jóhanna var bara 19 ára þegar hún var brennd á báli o Kóngurinn reyndi ekki að bjarga henni · Svarti dauði barst til Evrópu árið 1347 · Svarti dauði berst með sýkli sem lifir í flóm í nagdýrum, einkum rottum · Pestin kom upp í borginni Kaffa við Svartahaf. Barst þaðan með Genúumönnum og áfram um alla Evrópu · Svarti dauði hefur þrjú form: o kýlapest o lungnapest o blóðeitrun · Um þriðjungur Evrópubúa dó í plágunni. Ísland slapp í þetta sinn. o Fólk kunni lítið að bregðast við plágunni · Staða lágstéttanna batnaði að ýmsu leyti eftir svarta dauða · Gyðingaofsóknir færðust í aukana vegna svarta dauða; þeir voru sakaðir um að hrinda henni af stað · Á Íslandi geisaði pest 1402-1404 sem drap a.m.k. þriðjung landsmanna. Það var líklega svarti dauði =3. hluti – Ný heimsmynd í upphafi nýaldar= · Hér er fjallað um þáttaskil í menningu og hugarheimi Evrópubúa og Íslendinga um og eftir aldamótin 1500 (bls 176-216 í lb)

3.1 Inngangur
· Helstu viðfangsefni kaflans rædd: //1. Umræða um breytingar á nýöld 2. Siðskipti í Evrópu og hér heima 3. Nýjar kirkjudeildir 4. Afleiðingar siðskiptanna 5. Endurreisn og húmanismi 6. Fornmenntastefnan á Íslandi 7. „Landafundir“ 8. Vísindabyltingin//

3.2 Siðskipti í Evrópu
· Siðskiptin fólust í því að nýjar kirkjudeildir urðu til, mótmælendakirkjur, sbr. lútherska kirkjan, kalvínska kirkjan og enska biskupakirkjan · Siðskiptin þýddu þess vegna að kaþólska kirkjan klofnaði · Siðskiptin eru uppreisn gegn Kaþólsku kirkjunni  · Deilt var um kenningar kirkjunnar, breytni klerka og stjórnskipulag hennar __Tímaverkefni__ 1. **hvaða vandamál voru hjá kaþólsku kirkjunni?** Sannindi Biblíunnar samræmdust og stóðust hversdagsreynslu og skynsemi en það var deilt um hvort þau stæðust yfirleitt. Kirkjan var farina ð fjarlægast almenning. Valdagræðgi, spilling, fjármálaóreiða, peningagræðgi. Óhæfir páfar og fleira. 2.**hver var Marteinn Lúther? Hvaða hluti gagnrýndi hann?** Marteinn Lúther var þýskur munkur(1438-1546) hann hélt því fram eftir rannsóknir á biblíunni að kirkjan færi ekki eftir því sem stóð í henni. Hann var Ágústínusar-munkur. Sérstaklega var hann ósáttur við að kirkjan seldi fólki aflausn synda og hve mikla áherslu kaþólska kirkjan lagði á syndir fylgjenda sinna og refsingar við þeim. Hann vildi bæta kirkjuna innan frá, ekki gera uppreisn. Síðan mætti hann mikilli heift og fjandskap og ákvað að stíga skrefið til fulls – myndaði nýja kirkju. Hann vill að það sé prédikað á móðurmálinu. Þjóðhöfðingjar eiga að stjórna kirkjunni og vill að Biblían verði þýdd á móðurmál. Hann sagði: “fyrirgefning guðs fæst ekki með góðverkum”  3. **Hvaða viðbrögð fékk Lúther?** Kirkjan leit á hann set trúvilling og krafðist þess að réttað yrði yfir honum. · **Vaxandi vísindahyggja** á nýöld skapaði forsendur fyrir gagnrýni á kenningar kirkjunnar og frávik frá þeim · Hugmyndir Lollarda í Englandi, sem aðhylltust kenningar John Wyclif, minna mjög á kenningar Marteins Lúthers · Hússítar í Bæheimi í Tékklandi mótmæltu því að páfadæmið væri af guðlegum uppruna · Lærifaðir Hússíta, Húss, var brenndur á báli fyrir villutrú árið 1415

Marteinn Lúther (d. 1546)
· Það tókst ekki að brjóta sjálfstæðar trúarhreyfingar á bak aftur til lengdar · Stíflan brast á 16. öld, mestöll norðvestanverð Evrópa sagði skilið við páfakirkjuna og komst upp með það · Lúther átti mestan þátt í að hrinda siðskiptum af stað · Lúther var munkur af reglu Ágústínusa og prófessor í guðfræði í Wittenberg · Lúther mótmælti harðlega aflátssölu kaþólsku kirkjunnar. Hann hengdi athugasemdir sínar á kirkjudyr (95 setningar) árið **1517** · Lúther ætlaði sér ekki að gera uppreisn heldur að fá stjórnendur kirkjunnar til að endurskoða mál sín. · En Lúther réð ekki við atburðarásina. Var knúinn til uppreisnar vegna viðbragða páfa og annarra ráðamanna · Lúther gagnrýndi fleira en aflátssölu: o kirkjan fer ekki eftir Biblíunni í veigamiklum atriðum o trúin en ekki góðverk leiða til frelsunar einstaklingsins o tilbeiðsla dýrlinga og helgra dóma óþörf o kirkjunnar þjónar mega giftast þess vegna eru klaustur óþörf o tvö sakramenti í stað sjö (skírn og heilög kvöldmáltíð) · Gagnrýni Lúthers, framhald: o messur eiga að fara fram á móðurmálinu en ekki á látinu Þess vegna á að þýða Biblíuna yfur á þjóðtungur o Bíblían er helsta leiðbeiningin, ekki túlkun páfa eða presta Sérhver maður er á vissan hátt sinn eigin prestur o fursti (þjóðhöfðingi) í sérhverju ríki á að stjórna kirkjunni en ekki páfi (þjóðkirkja eða ríkiskirkja) · Lúther neitaði að taka kenningar sínar til baka · Margir furstar studdu Lúther og kenningar hans Hvers vegna?

Gangur siðskiptanna
· Konungar Norðurlanda gerðust lútherstrúarmenn. (Íslendingar neyddir til að gerast lútherskir árið 1550). · Trúarstríð geysaði í Þýskalandi milli kaþólikka og mótmælenda · Friður saminn 1555. Sérhver fursti í Þýskalandi átti að ráða því hvaða kirkjudeild ætti að ríkja í furstadæminu

Kalvínska kirkjan
· Frakkinn Jóhann Kalvin (d. 1564) hafði svipaða skoðanir og Lúther · Kalvínismi varð ríkjandi í Sviss og Í Norðurlöndunum. Líka talsvert útbreiddur í Skotlandi og Frakklandi · Kalvin var afar strangur: o bannaði dans, spil, áfengi og fleira skemmtilegt o sagði að þeim sem vegnaði vel á veraldlega vísu væru hólpnir o bannaði allt skraut í kirkjum o náið fylgst með fjölskyldulífi, börn hvött til að klaga foreldra sem ekki færu að reglum trúarinnar · Kalvínistar lögðu áherslu á skólagöngu, dugnað og verslun. Urðu því oft ríkir.

Enska biskupakirkjan
· **Hinrik 8.** Englandskonungar var góður kaþólikki en gerðist siðskiptamaður af persónulegum ástæðum · **-** Hann sagði skilið við páfakirkjuna, gerðist yfirmaður eigin kirkju – Church of England, sbr. enska biskupskirkjan · Hinrik veitti svo sjálfur sér skilnað og giftist Önnu Boleyn sem varð eigninkona nr. 2 af 6 sem hann átti. Tvær þeirra lét Hinrik konungur hálshöggva fyrir meint framhjáhald.

Gagnsiðbót kaþólikka
· Gagnsiðbót kaþólikka fólst í því að draga úr fylgi við kenningar mótmælenda og vinna gömul svæði á n ý · Kaþólska kirkjan tók aðeins til í eigin ranni: o aflátssölu var hætt o menntun presta var bætt og eftirlit með þeim aukið o ný munkaregla stofnuð, Kristmunkar (Jesúítar) · Kristmunkareglan reyndist páfa vel · Kristmunkar voru mjög vel menntaðir, ráku frábæra skóla og stunduðu trúboð af mikilli elju · Jesúítareglan var byggð upp eins og her, mikill agi og allt í röð og reglu · Sumir kristmunkar gerðust skriftafeður þjóðhöfðingja og komust þannig til mikilla áhrifa · Spænski herforinginn Ignatius Loyola var upphafmsaður kristmunkareglunnar. Skipulagði hana eins og her. · Kristmunkar voru hermenn Krists á vígvelli andans. Misvel liðnir, þóttu harðskeyttir og hafa verið sakaðir um Gyðingahatur á seinni tímum