Saga-svör+við+spurningum+úr+lll.hluta

lll. Hluti: Ný heimsmynd í upphafi nýaldar 1. Begínur í Hollandi, Belgíu og Þýskalandi, Hússítar í Bæheimi og Lollardar á Englandi. 2. Marteinn Lúther mótmælti aflátssölu kaþólsku kirkjunnar opinberlega í Wittenberg 31.október 1517. 3. Hann hafði aldrei ætlað sér að gera uppreisn heldur bara fá kirkjuna til að hugsa sinn gang.  4. Augsborgarfriður; friðarsamningur sem gerður var í Augsburg árið 1555 um að hver einstakur fursti mátti ráða hvaða trú væri leyfð í furstadæmi hans.  Gagnsiðbót; ný stefna sem að kaþólska kirkjan tók um að snúa vörn í sókn og laga sig að nýjum aðstæðum. Orsakir siðaskipta; fjárþörf og ágirnd þjóðhöfðingja í Þýskandi. 5. Lútherstrú var troðið upp á Íslendinga á 16.öld, af Danakonungi. Byrjaði með leynireglu sem að hafði trúarlegan áhuga á nýjum sið í Skálholti. Gissur Einarsson, lúthersktrúa, varð biskup í Skálholti en Jón Arason fékk að vera á Hólum. Eftir að Gissur dó reyndi Jón að ráðast gegn Lútherstrúnni og ná völdum í Skálholti. Það gekk ekki eftir og á endanum voru hann og synir hans hálshöggnir.  Skálholtsflokkurinn: nokkrir ungir menn að pukrast með Lútherska trú í Skálholti 1530-1540. Diðrik af Minden; fógeti konungs, lagði undir sig Viðeyjarklaustur 1539, en var drepinn í Skálholti sama ár. Dönsk yfirvöld. Gissur Einarsson; var valinn biskup á eftir Ögmundi Pálssyni. Var í lútherska leyniflokknum í Skálholti. <span style="color: black; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Jón Arason; kaþólskur biskup á Hólum. <span style="color: black; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Marteinn Einarsson; lútherskur prestur. Varð biskup á Hólum. <span style="color: black; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Daði í Snjóksdal; sýslumaður í Snjóksdal í Dalasýslu <span style="color: black; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">6. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Lútherskur réttrúnaður. Strangur siðaboðskapur og refsigjörn trúhreyfing. <span style="color: #333333; display: none; font-family: 'Tahoma','sans-serif'; font-size: 8.5pt; line-height: 115%;"> hræða fólk til réttrar breytni með því að hóta því eilífri vist í helvíti <span style="color: #333333; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Fólk var hrætt til réttrar breytni með því að hóta því eilífri vist í helvíti. <span style="color: black; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;"> <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Guðbrandur Þorláksson; Hólabiskup 1571-1627, gaf út // Guðbrandsbiblíu // 1584 og // Vísnabók //, sem ætlað var að útrýma veraldlegum kveðskap – kirkjumálið varð íslenska en ekki danska. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Stóridómur 1564 (féll 1838): Mjög strangur lagabálkur um refsingar við skírlífisbrotum <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Galdraöld 1625-1685: 23 karlar og 1 kona brennd á báli fyrir galdra. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">7. Endurreisnin var endurnýjung lista, heimspeki, vísinda og bókmennta. Helstu listamenn endurreisnartímans voru <span style="color: black; font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Raffaello Sanzio sem að var meistari í að mála manneskjur á hreyfingu og að græða fólk yndisþokka, Michelangelo sem að var virtur af samtímamönnum fyrir hæfileika og málaði hvelfinguna í Sixtínsku kapellunni, DaVinci sem var mjög fjölhæfur. Hann var mjög fær málari, höggmyndamaður, lífærafræðingur og verkfræðinigur. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;"> <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">8. Húmanismi er manngildisstefna þar sem að maðurinn er mælikvarði á alla hluti. dæmi um húmanista eru Erasmus (um 1466-1536), prestur, ljóðskáld, kennari og fræðimaður frá Rotterdam. Og annar er t.d. Martein Lúther sem að þýddi Biblíuna yfir á þýsku. Það er gott dæmi um verk í anda húmanista. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">9. Húmanismi birtist á Íslandi sem viðleitni til að endurvekja sagnaritun um fortíð Íslendinga. Arngrímur lærði mótmælti teikningum af Íslandi á prenti. Hann reyndi líka að leiðrétta villur um Ísland en það gekk illa. Þá datt honum í hug að skrifa sína Íslandssögu. Hún hét Crymogæa sem að merkir Ísland á grísku og kom út í Hamborg 1609. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">10. Árni Magnússon fæddist að Kvennabrekku í Dölum árið 1663 og ólst upp í Hvammi. Hann var af prestaættum og gekk í skóla í Skálholti og hélt síðan til náms í Kaupmannahöfn haustið 1683. Þar var hann svo lánsamur að komast í vinnu hjá fornfræðingi konungs, sem vann að bók um trúarsiði á Norðurlöndum til forna. Hann varð prófessor og handritasafnari. Árnastofnun við Kaupmannahafnarháskóla varðveitti handritin allt til 1971, þá kom hluti þeirra heim. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">11. Hinrik sæfari var uppi á 15.öld í Portúgal. Hann stjórnaði könnunarferðum Portúgala um vesturstrendur Afríku. Hann lét líka stofna skóla í Portúgal þar sem að menn lærðu siglingafræði <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Karavella; ný skipategund sem kom fram á 15.öld. Mun traustari og lét betur að stjórn en eldri skip. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Vasco de Gama var portúgalskur landkönnuður.Hann silgdi til Indlands og kom með ágóða til baka sem að ávaxtaði sig um 3000%. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">12. Kristófer Kólumbus var ítalskur vefarasonur fæddur árið 1451. Hann byrjaði ungur að sigla og silgdi víða með portúgölskum skipum. Hann ætlaði að finna nýja leið til Asíu. Hann lenti svo á eyjum í Karíbahafinu sem hann kallaði Vestur-Indíur og fólkið á meginlandinu kallaði hann Indíána því að hannvar sannfærður um að hann hefði fundið nýja leið til Indlands, Asíu. Í raun og veru hafði hann fundið Ameríku 1492. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">13. Sendir voru embættismenn til að hafa stjórn á landvinningamönnum og vernda indíána. Komið var á fót menntakerfi og fyrsti háskóli álfunnar reistur. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">14. Best var að ná þrælum í stríðum. Þrælum var safnað saman inn í landi og þeir síðan látnir ganga niður á ströndina sem að voru verslunarmiðstöðvar Evrópumanna. Þar var samið um verð fyrir þrælinn, þeir sem að skipstjórinn vildi ekki voru oft drepnir. Oft þurftu þrælarnir að bíða í nokkrar vikur eftir að vera sóttir af skipi. Þegar í skipið kom voru þeir brennimerktir, krúnurakaðir og afklæddir. Konu og börn fengu að ganga frjáls um en karlarnir voru hlekkjaðir af ótta við uppreisn. Konurnar og börnin voru sett í aðra lestina en karlarnir hina. Þegar komið var til Ameríku voru þrælarnir seldir til plantekrueiganda. Veikburða þrælar voru seldir fyrir lægra verð. Talan 11-12 milljónir er ekki nákvæm tala þar sem að inn í hana vantar alla sem dóu í stríðum, á leiðinni á ströndina, á meðan beðið var eftir skipum á ströndinni o.s.fr.v.  <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">15. Í Evrópu var verslunarstétt með kapítalíska hugsun, evróðskir konungar þurftu meira fé fyrir stríðstólum; konungar lögðu til fjármagn í landkönnuðarferðir og fengu í staðinn hluta af gróðanum, vöxtur Tyrkjaveldis leiddi til þess að finna þurfti nýja leið að vörum til að fækka milliliðum, leit að fleiri „villimönnum“ þ.e. þeir sem voru ekki kristnir, fallbyssurnar voru þróaðri, asíumenn þurftu ekki að fara langar leiðir til að finna krydd. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">16. Hæðarmælar þróuðust svo að menn gátu séð á hvaða breiddargráðu þeir voru staddir. Einnig fann gullsmiðurinn Johann upp þá aðferð að gera mót af einstaka bókstöfum, raða þeim upp sem texta og þrykkja á pappír. Prentlistin varð til. Um árið 1500 hundruð gátu prentarar prentað allt upp í 1000 bls. á dag. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">17. Nikulás Kopernikus, 1543. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Jóhannes Kepler; þýskur lærisveinn sem að fullkomnaði sólmiðjukenninguna. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Galileo Galelei; ítalskur maður menntaður í stærðfræði og læknisfræði. Hann bjó til stjörnukíki og sá fyrstur manna bletti á sólinni og dali og fjöll á tunglinu. Vísindi hans byggðu á tilgátum og tilraunum <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">René Descartes; var franskur maður. Frá honum kom setningin „Cogito, ergo sum“, „Ég hugsa, þess vegna er ég.“ Þannig sannaði hann fyrir sjálfum sér að hann var til. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;">Isaac Newton; enskur stærðfræðingur. Setti fyrstur fram heillega kenningu um gang himintunglanna, þyngarkrafturinn stjórnar öllum efnum, heldur plánetum á braut við sólu og passar að menn og dýr fljúgi ekki út í rúmið. Hann setti einnig fram kenningar í stærðfræði sem að eru grundvöllur diffrunar og heildunar. <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 12pt; line-height: 115%;"> <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 16pt; line-height: 115%;"> <span style="font-family: 'Arial','sans-serif'; font-size: 16pt; line-height: 115%;">